თომას გოლცი - საქართველო, ომისა და პოლიტიკური ქაოსის კრონიკა საბჭოთა კავკასიაში

იმისათვის, რომ საზოგადოებამ გადადგას სწორი ნაბიჯები და გაისიგრძეგანოს წარსულის ობიექტურად გააზრების მნიშვნელობა აუცილებელია საკუთარი ისტორიის შეულამაზებლად და ხოტბა-დიდების გარეშე შესწავლა და შეფასება. ვინც მსგავსი კრიტერიუმებით უდგება ქვეყნის წარსულს, მისთვის თომას გოლცის წიგნი - „ომისა და პოლიტიკური ქაოსის ქრონიკა პოსტსაბჭოთა კავკასიაში“ დიდი საჩუქარია.

უცხოელის თვალით დანახული საქართველო, სამოქალაქო ომი, აფხაზეთის კონფლიქტი, სისხლიანი აგვისტო, პოლიტიკოსები, რიგითი მოქალაქეები. ავტორმა 1992-2008 წლებში განვითარებული მოვლენები სულ სხვა კუთხით დაგვანახა. ზოგიერთი, ერთი შეხედვით ყველასათვის ნაცნობი ფაქტისა თუ მოვლენის განსხვავებული ინტერპრეტაცია შემოგვთავაზა.

„არის ამ წიგნში რაღაც ისეთი, რაც შეგძრავს და სამუდამოდ დაგამახსოვრებს თავს. ესაა სიმართლე, შიშველი ფაქტები, რომლებსაც ყველგან ვერ წაიკითხავ, რადგან ყველა ვერ ახერხებს ასე - მიკერძოებისა და ფარისევლობის გარეშე წერას“ (ნაწყვეტი წიგნის ანოტაციიდან).

ნაწყვეტები თომას გოლცის წიგნიდან

-თბილისში სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეზოში შუა სექტემბრის თვეში გამსახურდიას საწინააღმდეგო გამოსვლები იმართებოდა. გამოსვლებს სათავეში ძირითადად განათლებული, ინგლისურად კარგად მოსაუბრე ხალხი ედგა. უცხოური მედია მათ რატომღაც „დასავლურად ორიენტირებულ ინტელიგენციად“ მოიხსენიებდა. მათი მოწინააღმდეგენი სოფლის უბრალო ხალხი გახლდათ, გამსახურდიას მხარდამჭერნი, რომელთაც ინგლისური ესმოდათ და ხშირად ძალიან ცუდი რუსულით საუბრობდნენ. ამის გამო ისინი უცხოელი ჟურნალისტებისგან მუდმივად იგნორირებულნი რჩებოდნენ და მოიხსენიებოდნენ როგორც „ულტრანაციონალისტი მეამბოხეები.

-გამსახურდია არ გახლდათ აჩრდილი. ეს იდეა იყო. არ ჰქონდა მნიშვნელობა, თუ სად იქნებოდა ფიზიკურად. გამსახურდია საქართველოს დამოუკიდებლობის იდეად იქცა, რისი გათელვაც მოახერხეს მოწინააღმდეგეებმა.

- იანვრის ცივი, სუსხიანი დილა... იქვე თვითმცლელი იდგა. მას ერთი გოჯი სისქის რკინის კედლები ჰქონდა გარშემოვლებული. ეს იყო გაჭირვებული კაცის თვითნაკეთი ჯავშანმანქანა.

- შეგეძლო დიდებული ხუთოთახიანი ბინა თვეში 100 დოლარად გექირავათ უმუშევარი, მრავალი ენის მცოდნე ფილოლოგისგან, თან მოახლედაც აგეყვანათ იგი.

- ძირითადად ოპოზიცია ისროდა. როგორც ტელევიზიიდან, ან ან საგაზეთო ფოტოებიდან ვხედავდით, ისინი არ ჰგავდნენ ჩვეულებრივ, სამსახურიდან დათხოვნილ პროფესორებს, არც იმ ხალხს, პოლიტიკური კულტუტის სემინარებს რომ უძღვებიან ხოლმე. ესენი იყვნენ წმინდა წყლის პუტჩისტები, რომელთა ხელშიც აღმოჩნდა მძიმე შეიარაღების არსენალი. აუცილებელი არ იყო, ყოფილიყავით დიდი კონსპირაციული თეორიების შეშლილი მორწმუნე, რომ გაგეგო, თუ რა ხდებოდა თბილისის ქუჩებში. ვიღაცამ იარაღით მოამარაგა ქართველი იმისათვის, რომ ადვილად მოეკლა მეორე ქართველი. ეს ვიღაცა კი რუსეთი იყო...

- ჩვენი მორალური გადაგვარება საბჭო ეპოქის 60-იანი წლებიდან იწყება, სწორედ მაშინ, როცა ადვილად შოულობდნენ ფულს, ყიდულობდნენ თანამდებობებსა და ხარისხებს. აი, სწორედ მაშინ ჩამოყალიბდა ქართველი კაცის კულტი - წამოიწყო პეტრემ (მამრაძე ლ.ღ.), როგორც კი დასრულდა ჩვენი ლიტერატურული მისალმება და საქართველოზე შევუდექით საუბარს, სწორედ ამ კულტმა გვიბიძგა ისეთი ხალხის აღზევებისკენ, როგორიც იყო ჯაბა იოსელიანი. ამან მიგვიყვანა საერთო განათლების დაცემისაკენ.

- უცნაური იყო ისიც, რომ უსაფრთხოებისთვის მისი (შევარდნაძის) პირადი მცველები ფორტ-ბრეგსა და CIA-ს უწყებებში გადიოდნენ ტრენინგებს. ნიღბიანი სპეცრაზმელების მაღალკალიბრიან ტყვიებს თბილისში უკვე „ბეიკერებს“ ეძახდნენ, პოლიციის გერმანულ ნაგაზებს კი „გენშერებს“.

- ჩემი ცხოვრების მიზანია აღვზარდო მეორე შევარდნაძე. - გამანდო თავისი მხურვალე სურვილი პროფესორმა რონდელმა ერთ-ერთი შეხვედრის დროს, როცა ჩვენ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ცივ და ჩაბნელებულ შენობაში სტუდენტების შესახებ ვსაუბრობდით. ხშირად რონდელი თავის სტუდენტებს შინელითა და სანთლით ხელში უტარებდა ლექციებს. - მხოლოდ შევარდნაძისნაირ გენიოსს თუ შეუძლია გამოიყვანოს შეშლილი პოეტებისა და მხატვრების ნაცია იმ კატასტროფიდან, სადაც დღეს აღმოვჩნდით.

- 2008 წელი ... ხობის შესასვლელთან შეეჩერებინათ რამდენიმე ავტომზიდი. უდარდელად გაშხლართულიყვნენ ჩრდილში ჯარისკაცები, ისინი ხომ ჩვეული რუსული წესრიგის დასამყარებლად იყვნენ შემოსულები და არც კი ცდილობდნენ შეენიღბათ თავიანთი სამხედრო „ინკვიზიცია“. უცნაური იყო იმ ხალხის გულგრილობა, ჩემთან ერთად რომ მგზავრობდნენ. რამდენიმე სამხედრო ნაწილს ჩავუარეთ, ზოგიერთები გზის პირას იყვნენ გაშოტილები, ზოგს კარავი გაეშალა შორიახლოს... ავტობუსში ერთ მგზავრსაც არ წამოსცდენია რაიმე აუგი მათი მისამართით, თუნდაც აბუჩად ასაგდები სიტყვა. როგორც ჩანს ჩემი თანამგზავრები კარგად ხვდებოდნენ, რომ აზრი არ ჰქონდა მათ უარყოფით ჟესტებს, ან მორჩილად შეგუებულებს გარდაუვალი ეგონათ ყველაფერი რასაც ამ მინიბუსის სარკმლიდან ხედავდნენ. შემზარარავ გულგრულობას ამჟღავნებდნენ საკუთარი ეროვნული რწმენის მიმართ. სხვა რა შეეძლოთ!

ჯაჯუ ჯორჯიკიას „მინიატურები“

მეოცე საუკუნის პირველ ნახევარში მოღვაწეობდა მწერალი და მთარგმნელი ჯაჯუ (კონსტანტინე) ჯორჯიკია. ჯ. ჯორჯიკია აქტიურად მონაწილეობდა ლიტერატურულ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში.

კონსტანტინე ჯორჯიკია დაიბადა 1885 წელს სოფელ ნოჯიხევში (ხობის რაიონი). 1904 წელს ჩაირიცხა ვალაბრის (საფრანგეთი) სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტის აგრო-ბიოლოგიურ ფაკულტეტზე.1907 წელს დაბრუნდა სამშობლოში და ქუთაისის სკოლებში ასწავლიდა ფრანგულ ენასა და ბუნებისმეტყველებას; 1911 წლიდან იყო საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოების ქუთაისის განყოფილების გამგეობის დამფუძნებელი წევრი; 1921-1931წწ. - სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკუმის დირექტორი; XXს. 10-იანი წლებიდან მისი მინიატურები, მოთხრობები და თარგმანები იბეჭდებოდა ჟურნალ-გაზეთებში - "სახალხო გაზეთი", "იმერეთი", "კოლხიდა", "სამშობლო", "გრდემლი", "ოქროს ვერძი" და სხვა; იმდროინდელი ქართული კრიტიკა მის შემოქმედებას მაღალ შეფასებას აძლევდა; 1914 წელს გამოვიდა მწერლის თხზულებათა პირველი კრებული; 1925 წელს - მეორე - "ფერადი მოთხრობები"; ავტორია აგრეთვე ფრანგული ენის სასკოლო სახელმძღვანელოებისა.

ჯ. ჯორჯიკიას შემოქმედება მრავალმხრივ არის საინტერესო. ვისაც, ერთხელ მაინც წაუკითხავს მისი მინიატურები, არასდროს დაავიწყდება მწერლის სტილი და ლაკონურობა.

1925 წელს გამოიცა მწერლის მოთხრობების მეორე კრებული - „ფერადი მოთხრობები“. კრებულში შესული ყველა მინიატურა ერთნაირი მხატვრული ღირებულების არ არის, მაგრამ ზოგიერთი თამამად შეიძლება შევიტანოთ იგავური ან ფილოსოფიური ბელეტრისტიკის ქართულ ანთოლოგიაში.

წარმოსახულისა და რეალურის ურთიერთმიმართების საკითხი ისეთივე ძველია, როგორც თვით ლიტერატურა. მოთხრობა „თაიგული“ სწორედ ამ საკითხის მხატვრულ ინტერპრეტაციას წარმოადგენს.

მინიატურების ერთ-ერთი განსაკუთრებული ნიშანი ის არის, რომ მწერალი სიტყვების მინიმალური რაოდენობით ახერხებს გადმოსცეს ფილოსოფიური აზრები, ისე, რომ ეს გასაგები იყოს რიგითი მკითხველისათვის.

კრებულში შესულია რელიგიურ თემაზე შექმნილი მოთხრობები. მაგალითად, „სიყვარული“ -

მწერალი გვეუბნება, რომ ყველაფრის საფუძველდამდები და მაცოცხლებელი სიყვარულია. იქ სადაც სიყვარულია, ბოროტება მარცხდება და უკან იხევს.

კ. ჯორჯიკიას შემოქმედებას მაღალ შეფასებას აძლევდა ცნობილი მწერალი გრიგოლ რობაქიძე - „ცოტა ხნის წინ გამოიცა ახალგაზრდა ქართველი მწერლის, ჯორჯიკიას ნაწარმოებების პირველი პატარა ტომი. სამეგრელოს მკვიდრმა თავის თავში შეკრიბა თითქმის ყველა სიმდიდრე საქართველოს ამ შესანიშნავი კუთხისა. სამეგრელო ძველი კოლხიდაა, საიდანაც სათავეს იღებს ქართული კულტურა, ის დღემდე რჩება საქართველოს ერთ-ერთ ყველაზე მდიდარ ეთნოგრაფიულ ერთეულად. მუქ-ლურჯი ზღვის ნაპირები ქარივით მოაქანებენ აქეთ ტკბილსურნელოვან მითებს, რომელთა დამაბრმავებელ მდინარებაში დროდადრო ჩაგესმის ძველი ელადის გასხივოსნებული ფანტაზიის ნამსხვრევების ხმაური; უზარმაზარი ტყეების ქალწულებრივი სიიღრმეები უყვებიან მას ზღაპრულ ამბებს, რომელთა ჯადოსნურ ნახჭებში იგრძნობა გადამფრენი ფრინველების ლაღი ქროლა. ამ ორმა მომენტმა საბოლოოდ განსაზღვრა ჯორჯიკიას შემოქმედებითი ფანტაზია: ერთი მხრივ, ელინური მითოლოგიური ფანტაზიის გადამტვრეული სხივები; მეორე მხრივ, კი - კოლხიდური ხალხური თქმულებები“ (გრ. რობაქიძე - ომი და კულტურა, გამომცემლობა არტანუჯი, 2014წ.).

ცნობილ კრიტიკოსს, კიტა აბაშიძეს ჯ. ჯორჯიკია ოსკარ უაილდის ტიპის მწერლობის განმახორციელებლად მიაჩნდა.

ჯორჯიკიას შემოქმედებას დაბალ შეფასებას აძლევდა გალაკტიონი - „მე ვამტკიცებ, რომ ჯ. ჯორჯიკია, სრულიად უბრალო, ჯერჯერობით უსახო და, მართლაც, ყოველ გვარ პრეტენზიას მოკლებული მწერალია“ (გ. ტაბიძე, ახალი მწიგნობარი, 1915 წ.)

ჯ. ჯორჯიკია 1931 წლიდან მოღვაწეობდა თბილისში, უმთავრესად პედაგოგიურ სარბიელზე (საქართველოს თეატრალური ინსტიტუტი, ყოფილი 23-ე სკოლა და სხვა); 1944 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე იგი თბილისის ვაჟთა I საშუალო სკოლის დირექტორი იყო; მან დიდი წვლილი შეიტანა სკოლის მატერიალურ-ტექნიკური ბაზისა და სასწავლო-აღმზრდელობითი პროცესის გასაუმჯობესებლად, ფართო ასპარეზი დაუთმო მოსწავლეთა საგნობრივ, ლიტერატურულ, თეატრალურ და სხვა შემოქმედებას, ამასთან მოსწავლეებს უნერგავდა დიდსულოვნებასა და პატრიოტიზმს.

ჯაჯუ ჯორჯიკიას, როგორც საზოგადო მოღვაწესა და პედაგოგს განსაკუთრებული სითბოთი და სიყვარულით იხსნებენ მისი მოსწავლეები.

მსახიობ ნინო ანჯაფარიძის მოგონება - „ნუ ძალიან თბილისური... ჩემს ყოფილ პირველ საშუალო სკოლაში, ახლა გიმნაზია ჰქვია, ადრე დირექტორი ყოფილა ვათა და კოკა ჯორჯიკიების ბაბუა... ულამაზესი კაცი... ჯაჯუ ჯორჯიკია... მამას და ზურიკოს კი ასწავლიდა საუკეთესო მასწავლებელი ნინო ალადაშვილი (გაუთხოვარი)... მაშინ ბიჭები და გოგოები ცალკე სწავლობდნენ... ნინო უმკაცრესი ყოფილა... ერთხელაც, ზურიკოს თაოსნობით, გაკვეთილის წინ, დაფაზე ბიჭებს დაუხატავთ ის... სამ ასოზე რომ იწყება და მთავრდება... ქალბატონი ნინო კლასში შემოვიდა... შეხედა ნახატს და გამოიძახა ბატონი დირექტორი... ჯაჯუ შემოვიდა და ნინო ეუბნება: „ნახეთ, ამ უსინდისოებმა თვითმფრინავი დახატესო"... ჯაჯუმ დაფას შეხედა და ქალბატონ ნინოს ჰკითხა: „ქალბატონო ნინო, თვითმფრინავიც არა გაქვთ ნანახიო?...".

თენგიზ სიგუას მოგონება - „დავამთავრე პირველი ვაჟთა სკოლა. შესაბამის ოლიმპიადებზე ხშირად ვიმარჯვებდი. ეს სკოლა თავისი ორასწლოვანი ისტორიით იყო ცნობილი. განსაკუთრებით მახსენდება დირექტორი - ბატონი ჯაჯუ ჯორჯიკია - მწერალი-ნოველისტი. საინტერესო იყო მისი ზნეობრივი კრედო. იგი ფედერალისტი და ანტიკომუნისტი იყო. პარადოქსი მდგომარეობდა იმაში, რომ ბატონ ჯაჯუს ევალებოდა საბჭოთა კონსტიტუციის კურსის წაკითხვა, თუმცაღა არასდროს უსაუბრია ამ თემაზე. განათლება მას საფრანგეთში ჰქონდა მიღებული, შესანიშნავი მოუბარი იყო, მის გაკვეთილზე ბუზის გაფრენის ხმას გაიგებდით. ისტორიკოსიც იყო და ფილოლოგიც პროფესიით“.

 წელს, ჯაჯუ ჯორჯიკიას გარდაცვალებიდან 65 წელი სრულდება.

ხობი ფრედერიკ დიუბუა დე მონპერეს მოგზარობათა წიგნის მიხედვით

ხობის მონასტერს მდინარის ნაპირზე აღმართული გორაკის თავზე მივაგენით. სიტყვა მონასტერი ქართველებში ყოველთვის ზუსტი მნიშვნელობით არ იხმარება: უფრო ხშირად იგი მხოლოდ ერთი უბრალო ეკლესიის აღმნიშვნელია. ხობი კი ნამდვილი მონასტერია.

ფრედერიკ  დიუბუა დე მონპერე

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტმა შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მიერ გაცემული გრანტის „აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის ირანელი და ფრანგი ავტორები მე-19 საუკუნის საქართველოს შესახებ“ ფარგლებში გამოსცა მეტად მნიშვნელოვანი და საინტერესო წიგნი - ფრანგი ავტორები მე-19 საუკუნის საქართველოს შესახებ. წიგნში შედის ჟაკ-ფრანსუა გამბას „მოგზარობა“ (პარიზი 1826 წ.) და ფრედერიკ  დიუბუა დე მონპერეს „მოგზაურობა...“ (პარიზი 1839 წ.).

ზემოთ აღნიშნულ წიგნში უხვადაა ცნობები ხობის, ხობის მონასტრის, ხორგის, ბიის და რედუტ-კალეს (ყულევი) შესახებ.

წინამდებარე ტექსტში მცირე განმარტებებით შემოგთავაზებთ მონპერეს „მოგზაურობიდან“ ხობის წარსულთან დაკავშირებულ ფრაგმენტებს.

მონპერე ბიჭვინთის ეკლესიის აღწერისას ამბობს, რომ დაახლოებით 1390 წელს, ვამეყ დადიანს ჯიქებთან და ალანებთან ომში გამარჯვების აღსანიშნავად ჩამოუტანია მასალები და ხობის ეკვდერების გასწვრივ სამლოცველო აუშენებია და მისი ბრძანებით ზედ წარწერაც გაუკეთებიათ.

-„სამეგრელოს მთავარი ვამეყ დადიანი იძულებული გახდა, დიდი ლაშქრობა მოეწყო, რათა ამ კუთხის ხალხი, განსაკუთრებით კი ჯიქეთისა და ალანიის მკვიდრნი დაემორჩილებინა და აქ მშვიდობა დაემყარებინა. იხილეთ ზემოთ წარწერა, რომელიც მან ამ ლაშქრობიდან დაბრუნების შემდეგ გააკეთებინა სამლოცველოზე, რომელიც მან ხობის ეკვდერების გასწვრივ ააშენა, როგორც მის მიერ მოპოვებული გამარჯვების ძეგლი“.

-„...მაგრამ ყველაზე უფრო საოცარი გახლავთ ის, რომ სვეტებისა და არქიტექტურის სხვა ელემენტების უამრავი ფრაგმენტი, რომელიც ვამეყ დადიანმა დაახლოებით 1390 წელს ხობის ეკლესიის სტოას ასაგებად წაიღო, აგრეთვე იგივე (ბიჭვინთის ეკლესიის. ლ.ღ.) სახისაა“.

მონპერე მხატვრულად და ლაკონურად აღწერს სოფელ ხორგას, მის ბუნებას, კლიმატს, სოფლის მეურნეობას...

- „სოფელი ხორგაც კი, რომელიც რედუტ-კალედან 10 ვერსზე იწყება და სიგრძით 14 ვერსამდეა, თხმელისა და კოპიტის უზარმაზარ ხეებშია ჩაფლული; შემოღობილ ადგილებში სიმინდისა და იტალიური ფეტვის ყანების (ქართულად ღომი) შუაში, ერთმანეთისაგან მოშორებით, ხის სახლებია ჩადგმული. მიუხედავად იმისა, რომ სიმინდი ჯერ კიდევ არ იყო ზრდადასრულებული, მისი სიმაღლე რვა-ცხრა ფუტს აღწევდა. აქაური მიწა კარგია, ნაყოფიერი, თიხიანი და ვარგისია ყველა იმ კულტურისათვის რომელიც კარგ, ტენიან ნიადაგს მოითხოვს. ღობის გაყოლებაზე ვაზი შავ თხმელაზე იყო ატყორცნილი და თვალისმომჭრელ ეფექტს ქმნიდა. ეს ადგილობრივი ჯიშის ვაზია და იგი არც ერთ კულტურაზე არ ახდენს ზეგავლენას. აბიბინებულ მდელოზე, რომელიც ამ მწვანე საფარის ქვეშ იყო გადაჭიმული, საქონელი ძოვდა. ხობის დინება მეტისმეტად მდორეა საფოსტო სადგურამდე, რომელიც სოფელ ხორგას ბოლოში, რედუტ-კალედან 26 ვერსზეა; აქ ღამე გავატარე საძაგელ ფარდულში, რომელიც წვიმისაგან ძლივს მიცავდა“.

მონპერე მეორე დღეს ახალი ცხენებითა და კაზაკების თანხლებით ხორგიდან ხობისკენ მიმავალ გზას დადგომია. ამ მონაკვეთში ის საუბრობს მეგრელი ქალების განსაკუთრებულ სილამაზეზე და სტუმართმოყვარეობაზე.

-„სახლები სოფელ ხობშიც ისევეა ერთმანეთისაგან დაშორებული, როგორც ხორგაში. ერთ-ერთ სახლს მივადექით და წყალი მოვითხოვეთ; ქალები და თვით ახალგაზრდა გოგონებიც კი შიშისაგან არსად გაქცეულან და არც დამალულან, როგორც მარწმუნებდნენ, პირიქით, მათ შორის ყველაზე უფროსი სწრაფად მოგვემსახურა. ყველაზე ახალგაზრდას, რომელიც არა უმეტეს თხუთმეტი წლისა იქნებოდა, ლამაზი სახის ნაკვთები და მშვენიერი ოვალური სახე ჰქონდა. ამგვარად, პირველად ვეზიარე ქართველი ქალების საქვეყნოდ ცნობილ მშვენიერებას“.

ამის შემდეგ მონპერე დეტალურად აღწერს ხობის მონასტრის არქიტექტურულ კომპლექსს და საინტერესო ცნობებს გვაწვდის ეკლესიის არქიტექტურის, სტილის და ოსტატების შესახებ. მონპერესთვის უჩვენებიათ გრძელი ბუკები, რომლებსაც, როგორც ღვთისმსახურებაზე მორწმუნეთა მოხმობის, ისე მტრის შემოსევის დროს მოსახლეობის გაფრთხილების ფუნქცია ჰქონია. ომიანობის დროს მონასტერი ციხესიმაგრის ფუნქციასაც ასრულებდა და ხალხს იფარებდა.

მონასტრიდან 6 ვერსის დაშორებით ბიის მთაზე ხობის მონასტრის არქიმანდიტრს პატარა სახლი ჰქონია. მონპერეს აქ რამდენიმე დღის გატარება ნდომებია, რათა სამეგრელოს ულამაზესი ხედებით დამტკბარიყო, მაგრამ კაზაკებს ტყეში გზა აბნევიათ და უკან დაბრუნებულან. ამის შემდეგ კაზაკებისა და მონპერეს გზა დღევანდელი სენაკის მუნიციპალიტეტს ტერიტორიაზე გრძელდება.