23.05.2019

მიტროფანე კუჭავა - „ლავრენტი ბერიას და მის თანამზრახველთა სასამართლო პროცესი (სასამართლო წევრის დღიურიდან)“



1996 წელს, გამომცემლობა „ინტელექტმა“ გამოსცა მიტროფანე კუჭავას (ხობის რაიონის სოფელი გურიფული) წიგნი - „ლავრენტი ბერიას და მის თანამზრახველთა სასამართლო პროცესი (სასამართლო წევრის დღიურიდან)“.

 წიგნის ავტორი ლავრენტი ბერიას სასამართლო პროცესის უშუალო მონაწილეა. იგი ერთადერთი ქართველია სასამართლოს წევრებიდან.
წიგნში გაეცნობით ბერიას სიკვდილის განსხვავებულ ვერსიებს, სასამართლო პროცესის დეტალებს და სხვა, მრავალ საინტერესო ისტორიას.
ქვემოთ ქთავაზობთ მიტროფანე კუჭავას ავტობიოგრაფიას და ფრაგმენტს წიგნიდან.
ბერია და მიტროფანე კუჭავა
საქართველოსა და საბჭოთა კავშირის მრავალ კუთხეში დღემდე ცოცხალია ლეგენდა იმის შესახებ, რომ სასამართლო პროცესზე ბერიას ნაცვლად თურმე მისი ორეული იჯდა. ჩემი ღრმა რწმენით, ამ ლეგენდას სათავე დაუდო მითმა ლ. ბერიას მოუხელთებლობისა და ყოვლისშემძლეობის შესახებ, რასაც ხალხში წლების მანძილზე ნერგავდნენ საბჭოთა მასობრივი ინფორმაციის საშუალებანი, ლიტერატურისა და ხელოვნების ნაწარმოებები. ჩემთვის არავითარ სიძნელეს არ წარმოადგენდა, დავრწმუნებულიყავი, რომ ჩვენს თვალწინ იჯდა ლ. ბერია, რომელსაც ვასამართლებდით, რაკი მე ბერია მრავალჯერ პირადად, ახლოს მყავდა ნანახი და მქონდა კიდევაც მასთან შეხვედრები.
დავიბადე 1906 წლის 6 ივნისს, ხობის რაიონის სოფელ გურიფულში. 8 კლასი დავამთავრე ხობში. ჩემი მასწავლებლები იყვნენ - ვასილ ქობულია, იონა ჩხეიძე, გიორგი ჩიტაია, ქსენია სასანია სხვა.
შემდეგ სწავლა გავაგრძელე ქ. თბილისში. ჩემი სკოლის დირექტორი და ლოგიკა-ფსიქოლოგიის მასწავლებელი იყო პროფესორი შალვა ნუცუბიძე.
ვსწავლობდი თბილისის პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში.
73 წელი ვიმუშავე უწყვეტად, მათ შორის 15 წელი რკინიგზაზე.
1930-1941 წლებში ვმუშაობდი თბილისის სტალინის სახელობის ორთქმავალ-ვაგონშემკეთებელ ქარხანაში რიგ თანამდებობაზე.
1941-47 წლებში ვმუშაობდი გაგრის რაიკომის მდივნად. 1948-51 წლებში ვსწავლობდი საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის ცენტრალურ კომიტეტთან არსებულ უმაღლეს პარტიულ სკოლაში.
1951-53 წლებში ვმუშაობდი ზუგდიდის რაიკომის მდივნად.
1953-76 წლებში ვმუშაობდი:
საქართველოს პროფსაბჭოს თავმჯდომარედ;
საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარის პირველ მოადგილედ;
საგარეო საქმეთა მინისტრად;
სოფლის მეურნეობის მინისტრად;
პარტიული სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარედ, ეღტსა და იმავე დროს საქართველოს კპ ცკ მდივნად და მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილედ.
სახალხო კონტროლის კომიტეტის თავმჯდომარედ;
საქართველოს სატყეო მეურნეობის სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარედ;
1953-1970 წ.წ. საქართველოს კპ ცკ ბიუროს წევრი
დაჯილდოებული ვარ ლენინის ორდენით; შრომის წითელი დროშის ოთხი ორდენით; წითელი ვარსკვლავის საბრძოლო ორდენით; საპატიო ნიშნის ორდენით; აგრეთვე შვიდი მედლით.
მიღწევებთან ერთად, რასაკვირველია, მქონდა ნაკლოვანებებიც, რომელთა გამოსწორებასაც ვცდილობდი.
მიუხედავად ხანდაზმულობისა, ამჟამადაც არა ვარ მოწყვეტილი საზოგადოებრივ საქმიანობაში.
წყარო: მიტროფანე კუჭავა - ბერია, გამომცემლობა „ინტელექტი“ (1996წ.) და „არტანუჯი“ (2012წ.)



07.05.2019

ფრანგი მოგზაურის, ჟან ფრანსუა გამბას ჩანაწერები სოფელ ხობისა და ხორგას შესახებ



მეცხრამეტე საუკუნის ფრანგი მოგზაურის, ჟან ფრანსუა გამბას მოგზაურობათა ჩანაწერები (1820-1824 წლები) ერთ-ერთ მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენს ხობის ისტორიის  შესასწავლად.
წინამდებარე წერილში გთავაზობთ გამბას წიგნიდან სოფელ ხობისა და ხორგის შესახებ ჩანაწერებს.

ხორგა
გეოგრაფიული გარემო

   სამეგრელოს ამ ნაწილის ტყეში თხმელა გაბატონებული ჯიშია, და იგი მეტად მაღალი იზრდება ისევე როგორც ყველა ხე, რომლებიც ამ უხვმოსავლიან ტენიან და ნოყიერ ნიადაგზე ხარობს, აქ ვნახეთ თუთისა და წაბლის ხეები, შემოგვხვდა წიფელაც, რცხილა და მუხა, ზოგი ლეღვის ხე ოთხ ფუტზე უფრო მსხვილია, აქ ხარობს  აგრეთვე ქლიავის სხვადასხვა ჯიშის მსხალი, გარგარის, ატმის, კომშის ზღმარტლის, კაკლის ხეები და დიდრონი კოპიტები, მაგრამ ჩვენი ყურადღება მიიპყრო ოცი-ოცდახუთი ფუტის სიმსხო ცაცხვებმა, რომლებმაც საფრანგეთის სოფლის ეკლესიების წინ ჯერ კიდევ შემორჩენილი ცაცხვები მოგვაგონა.
  ხორგისკენ მიმავალ გზაზე, ტყეში ვნახეთ უზარმაზარი ვაზი, რომელიც ტანმაღალ ხეებს შემოხვეოდა და მათ კენწერომდე ასულიყო. ლიანებს შორის მოჩანდა სვია და მეტისმეტად ფართოფოთლებიანი ჯიშის სურო; ისინი ხეებს შემოკვროდნენ და ისე იყვნენ ერთმანეთში გადახლართულნი, რომ ტყეში გავლა თითქმის შეუძლებელი იყო.

სახლები და ეზოები

 ითვლება, რომ რედუტ-კალედან ხორგამდე მხოლოდ ოცდასამი ვერსია, მაგრამ ეს მანძილი ოცდარვა ვერსზე ნაკლები არ იყო,გზა მთელ გაყოლებაზე  ხობს მიუყვება და მხოლოდ ზოგჯერ თუ დასცილდება მას, რედუტ-კალედან დაახლოებით თხუთმეტიოდე ვერსის დაშორებით უკვე შევამჩნიეთ  სოფელ ხორგის განაპირას მდებარე სახლები, რომლებიც ერთმანეთისაგან პატარა ტყეებითა და დამუშავებული  მიწებით არის  გამიჯნული. სახლები განლაგებულია საგუშაგომდე, დაახლოებით შვიდი ვერსის სიგრძეზე.
 ყველა სახლი ხისაა და გადახურულია ჩალით და ლერწმით,ყოველ სახლს ერთმანეთის საპირისპიროდ გაჭრილი ორი კარი აქვს,მაგრამ ფანჯარა და საკვამური ბინებს არ გააჩნია კერა მოწყობილია ოთახის შუაგულში,კვამლი გადის ან სახურავიდან კარებიდან.
 ამ გაჭვარტულ საცხოვრებელში საკმაოდ  ჩვეულებრივი მოვლენაა თეთრეული და სპარსული ხალიშები, ფუფუნების ეს საგანი კონტრასტს ქმნის ყოველგვარ ავეჯს მოკლებულ ბინაში,სადაც სხვა არაფერია გარდა ვიწრო მერხებისა, რომელთაც სასადილო მაგიდის მაგივრად იყენებენ.

სოფელი ხობი

ოჯახი

საღამოს ცხრა საათზე უკვე ხობის მოურავთან (გვარად ჯორჯიკია) ვიყავით, რომელმაც სახელდახელო მასპინძლობა გაგვიწია.
 ეს წარჩინებული მეგრელი, რომელიც სოფლის თავკაცის ფუნქციებს ასრულებდა, ტანადობითა და ვაჟკაცობით გამოირჩეოდა. მას სწორნაკვთიან სახეზე წვერი და მოკლე ულვაში ჰქონდა მოშვებული.
ჩვენი მასპინძლის გვარი იყო ჯორჯიკია. მან თავისი მეუღლე წარმოგვიდგინა - მაღალი, ტანწერწეტა და მეტად მშვენიერი ქალი. თუმცა მას უკვე 12 წლის გოგონა ჰყავდა, მაგრამ თვითონ 26 წლისა ძლივს იქნებოდა; მთელს სამეგრელოში ჩვეულებრივ გოგონებს თორმეტი წლიდან ათხოვებენ, სქესობრივადაც ისინი ხშირად ამ ასაკამდე მწიფდებიან. იგი ძალზე თავაზიანად მოგვესალმა და მთელი იმ ხნის განმავლობაში, რაც მათთან დავრჩით, თამამად ეჭირა თავი, რამაც მეტისმეტად გაგვაოცა.
მასპინძელმა თავისი ქალიშვილი წარმოგვიდგინა: იგი მეტისმეტად ლამაზი იყო. ტანზე, ისევე როგორც დედამისს, ჩითის წითელყვითელი ზოლებიანი კაბა ეცვა, რომელზედაც ზემოდან სხვა ცისფერი მიტკლის გახსნილი კაბა ჰქონდა მოცმული. თავი თავსახვევითა და პირბადით ჰქონდა დაფარული.

სახლი და საყოფაცხოვრებო გარემო

ჩვენი მასპინძლის სახლი ხეებით დამშვენებულ პატარა ფერდობზე იდგა. ფერდობის ზემოთ კი ლამაზად ნაგები, ჯერ კიდევ დაუმთავრებელი ეკლესია მოჩანდა. ეკლესიის კედლები, კარგად გათლილი და ჩარჩოთი შეკრული, დაახლოებით ორი გოჯის სისქის მუხის ფიცრებისა იყო. ეკლესიის ირგვლივ დატოვებული იყო რამდენიმე დიდი ზომის კოპიტი, ცაცხვი და და თელა.
ხისგან ნაგები მისი სახლი ფაქიზად იყო მოვლილი და საყოველთაოდ მიღებული ჩვეულების თანახმად მხოლოდ ერთი ოთახისგან შედგებოდა. ოთახი საკმაოდ დიდი იყო და იქ მოთავსებული ფიცრის ორი საწოლი ნოხებითა და ბალიშებით იყო გაწყობილი. შუაგულ ოთახში განლაგებულ კერიასთან მუხის უზარმაზარი კუნძები იდო. ცეცხლი დიდი ხნის დანთებული ჩანდა.

სტუმარ-მასპინძლობა

მასპინძლებს ჩაი მივართვით საჩუქრად შემდეგ განვიზრახეთ ჩვენი სურსათით გვევახშმა, მაგრამ თარჯიმანმა გვითხრა, რომ ვახშამი ჩვენთვის უკვე გაემზადებინათ. მართლაც  ლოდინი არ  დაგვჭირვებია ,  წინ დაგვიდგეს გრძელი  მერხი,   რომელზედაც საკმაოდ მრავალრიცხოვანმა მომსახურეებმა რიგ-რიგობით დააწყვეს  ჩვენთვის განკუთვნილი  კერძები, საჭმელი შედგებოდა  ფეტვის ცხელი  ფაფის  სამი  უზარმაზარი  ფენისაგან, რომელსაც  ღომს  უწოდებენ  და რომელსაც  ხის  ნიჩბით   იღებდნენ     რკინის   ქვაბიდან, რაშიაც ღომი მზადდება.  შემდეგ  მერხებზე  დააწყვეს  შემწვარი წიწილა და  ერთი  ძალზე უხეშად  დამუშავებული  ხის დიდი  გობი, რომელშიაც    მამალი  თხის ხორცის  ნაჭრები ეწყო და წვენის ნაცვლად ცივი წყალი ესხა.
  და ბოლოს  თხის რძისაგან დამზადებული თეთრი  ყველი მოგვართვეს, სიმინდის ფქვილის დიდი კვერები  თეფშებისა და პურის მაგივრობას გვიწევდა.
   ერთი შინაყმა მერიქიფეობას გვიწევდა და როცა ჩვენი ჭიქები იცლებოდა, გვივსებდა ხოლმე. რაც შეეხება ჩვენს მასპინძელსა და მის თანამესუფრეებს, ერთნი ჯიხვის რქით სვამდნენ ღვინოს ხოლო მეორენი ხისგან გამოთლილი და მოვერცხლილი ჭურჭლით, რომელსაც კულას უწოდებდნენ.
ოჯახის სხვა წევრები და მათი მეგობრები ჩვენთან ერთად იყვნენ, ოღონდ განცალკევებულ მერხთან ისხდნენ. მთელი ოთახი ხალხით იყო სავსე, ხოლო კარებიდან ცნობისმოყვარე ბრბო იმზირებოდა.
წითელ ღვინოს, რომელიც მასპინძელმა დაგვალევინა, სიმაგრე არ აკლდა; იგი კარგი ხარისხის იყო და სრულებით არ ჰგავდა იმ ღვინოებს, რომლებიც რედუტ-კალეს ბაზარზე იყიდება.
ჟან ფრანსუა გამბას წიგნში საყურადღებო ცნობებია მდინარე ხობზე ნაოსნობის, ნავების ტიპებისა და მათი დანიშნულების შესახებ.
 უახლოეს პერიოდში, ნაოსნობის ისტორიის ამსახველ მასალებს შემოგთავაზებთ.


04.05.2019

ჟან ფრანსუა გამბა პატარა ფოთისა და ჭალადიდის შესახებ



მეცხრამეტე საუკუნის ფრანგი მოგზაურის, ჟან ფრანსუა გამბას მოგზაურობათა ჩანაწერები (1820-1824 წლები) ერთ-ერთ მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენს ხობის ისტორიის  შესასწავლად.
გამბას წიგნი „მოგზაურობა ამიერკავკასიაში“ შეიცავს საინტერესო ცნობებს ადგილობრივი ტრადიციების, პოლიტიკური წყობის, ეკონომიკური მდგომარეობის, სოფლის მეურნეობის, რელიგიის, ფლორისა და ფაუნის შესახებ.
წინამდებარე წერილში გთავაზობთ გამბას წიგნიდან მასალას, რომელიც შეეხება პატარა ფოთსა და ჭალადიდს.
მეორე წერილი დაეთმობა ფრანგი მოგზაურის ჩანაწერებს ხობის მონასტრის, ხობის და ხორგის შესახებ.
ვფიქრობ, საინტერესოა უცხოელი მოგზაურის თვალით დანახული მშობლიური კუთხე.

პატარა ფოთი.
გამგზავრების თადარიგმა რვა საათამდე გასტანა. შემდეგ მოგზაურები რიონსკაიადან გაემგზავრნენ , აუყვნენ მდინარეს და ცოტა ხნით შეჩერდნენ ციხესიმაგრიდან ექვსი ვერსით მოშორებულ პატარა ფოთში. ეს სოფელი, რომელიც ოცი თუ ოცდაათი სახლისგან შედგება, გემების დასატვირთი ნავმისადგომის გასაშენებლად ძალზე მოხერხებულ ადგილს წარმოადგენს. მდინარის ნაპირები აქ საკმაოდ მაღალია და ამდენად, წყალდიდობისაგან დაცულია. ჰაერი ჯანსაღია.
პირველ დღეს მეზღვაურები, რამდენადაც ამის საშუალებას გზა აძლევდათ, მდინარის გასწვრივ გემს ჭაპანით ეწეოდნენ; მაგრამ მდინარეზე აღმა სვლა ისე ძნელი იყო, რომ საათში ერთ ვერსს ძლივს ფარავდნენ. ქარიშხალმა, რომელიც რამდენიმე დღეს მძვინვარებდა, ფაზისს ისეთი სისწრაფე მისცა, როგორიც მას ჩვეულებრივ არა აქვს ხოლმე.
ჭალადიდში ჩასვლამდე ცოტა ხნით ადრე ერთ-ერთი გემი უეცრად წყლით აივსო და მას უდიდესი საფრთხე შეექმნებოდა, იგი რომ სასწრააფოდ არ ამოეყვანათ ნაპირზე.



ჭალადიდი.

ჭალადიდში რიონსკაიადან 18 ვერსზე ძევს და წარმოადგენს სოფელს, სადაც ორასზე მეტი სახლია. ას ოთხმოცი სახლი ფაზისის მარცხენა ნაპირზე დგას, ხოლო ოციოდე - მარჯვენაზე. მცხოვრებლებს მუყაითი და მარჯვე ხალხის სახელი აქვთ დამკვიდრებული.
სწორედ ჭალადიდელები აწარმოებენ სახელმწიფოსათვის ტვირთის გადაზიდვას. მათ ეკუთვნით უდიდესი რაოდენობა იმ გემებისა, რომლებიც ფაზისზე დაცურავენ. ისინი ეწევიან აგრეთვე მეთევზეობას, რომლის უფლებაც, როგორც ამ ადგილას ისევე სხვაგან, ფაზისის მთელ სიგრძეზე, ჩვეულებრივ იჯარით გაიცემა დადიანისაგან. ჭალადიდელებს მოჰყავთ სიმინდი, ფეტვი, თამბაქო, შენებენ ვაზს.
ევროპელებმა რომ სამეგრელოში სასოფლო-სამეურნეო საწრმოები დაარსონ, ან ფაზისზე ბანიანი გემებით მოისურვონ ნაოსნობის ორგანიზება, ამ სოფელში (ჭალადიდში) მუშებს ადვილაად იშოვიან.
ჭალადიდის მაცხოვრებლები ზამთრობით ნადირობას ეწევიან და საქართველოში დასახლებულ სომხებთან საკმაოდ მნიშვნელოვან ვაჭრობას აწარმოებენ ბეწვეულით. კვერნა იყიდება - 5-6 აბაზად; დათვის ტყავს იგივე ფსი ავს; ყვითელი მელია - 2-3 აბაზი ღირს.; ტურის ტყვი - 1 აბაზი. კურდღლის ტყავს რაფრად არ აგდებდნენ. აქ მისი დიდი ოდენობით და იაფად შოვნა ადვილად შეიძლება.
სოფელ ჭალადიდში განლაგებულია 350-კაციანი პოსტი. მას ერთი პლონელი ოფიცერი განაგებს. ეს პოსტი ქვეყნას ახალციხის საფაშოსა და ფოთის ციხესიმაგრეში მყოფი თურქებისგან იცავს. ჯერ კიდევ სამიოდე წლის წინათ ისინი ღამღამობით ხშირად თარეშობდნენ ამ მხარეში და აქაურ მცხოვრებლებს იტაცებდნენ ხოლმე.
ჭალდიდის ახლოს გაყვანილია არხი რომელიც ცივამდე აღწევს და რომელმაც სამდინარო კომუნიკაცია დაამყარა ფაზისსა და ხობს შორის. (ამ არხის მშენებლობის შესახებ ვრცელ მასალას გაეცნობით თ. ბერაძის წიგნში: ზღვაოსნობა ძველ საართველოში. ლ.ღ.).
„დრო ჯერ კიდევ შეუვალი საფარველით ფარავს ბედ-იღბალს იმ ქვეყნებისა, რომელთა მიმართაც შევეცადე საჯაროდ გამემახვილებინა ყურადღება. როგორიც არ უნდა იყოს მათდამი განგების განაჩენი, ჩემს მიმართ ისინი ალბათ მადლიერნი დარჩებიან, რადგანაც შევძელი ზოგიერთი ზუსტი ცნობის მიწოდება აზიის ამ ნაწილზე“ – წერდა გამბა, ფრანგი მოგზაური და დიპლომატი, ვაჭარი და მწერალი, საფრანგეთის კონსული თბილისში.
                                   ჟაკ ფრანსუა გამბა და მისი "მოგზაურობა სამხრეთ რუსეთში" (ატლასი)

25.04.2019

თამარ მეფის გულსაკიდი ჯვარი - გზა ხობის მონასტრიდან ხელოვნების მუზეუმამდე


 ხობის მონასტრის სიწმინდეებს შორის გამორჩეულია თამარ მეფის გულსაკიდი ჯვარი. 

1913 წელს ექვთიმე თაყაიშვილმა სამეგრელოში იმოგზაურა, როგორც თავად აღნიშნავს, „არხეოლოგიური მიზნით”, აღწერა მხარის სიძველენი, ეკლესია-მონასტრები. მეცნიერს ხობის მონასტერში ყოფნისას დახმარებას უწევდა მონასტრის ბერ-მონაზონი ანდრია. ე. თაყაიშვილი ხობის მონასტრის სიწმინდეების აღწერისას ასახელებს მაცხოვრის ხატს, რომელშიც ინახებოდა თამარ მეფის გულსაკიდი ჯვარი - „დასაკეცი ხატი მაცხოვრისა ოქროსი, რომელშიაც ინახება ქართველთათვის სათაყვანებელი განძი, ყელის ჯვარი თამარ მეფისა, 15,3 x 10.8 სანტიმეტრზე. ზედა პირზე წარმოდგენილია მაცხოვარი ყოველთა მპყრობელი მაკურთხევლის მარჯვენით, მარცხენა ხელში სახარება აქვს,ოქრო,რომლითაც შეჭედილია ეს ხატი,სევდიანია ,ლამაზად მოჩუქურთმებული და შემკობილი  ოცდაერთი ძვირფასი ქვით, სარდიონებით, ამიტვისტოებით, ფირუზებით, საფირონებით, და იაგუნდებით, მეორე მხარე ხატისა უფრო შესანიშნავი ხელობის არის და კიდევ უფრო შესანიშნავი ყოფილა ძველად და ეხლა სანახევროდ გაფუჭებულია,სევდიანი ოქროს ზურგი ამ ნაწილსა შემკობილი ყოფილა ხუთი დიდი და ოთხი პატარა მილანქრიანი მედალონით, ,დიდი მედალიონები სულ გაფუჭებულია  და ეხლა მათ ადგილზ ე წაშლით დახატული სურათებია იმავე წმინდანებისა,  ხოლო პატარა  მედალიონები დაცულია,საუცხოო ტექნიკის და ხელობის არის და შეიცავენ გამოხატულებას მეოხი ღვთისმშობლისა ზემოთ, ნიკოლოზ საკვირველმოქმედისა მარცხნივ, წმინდა გიორგისა მარჯვნივ წმინდა  და წმინდა  დიმიტრისა ქვემოთ,წარწერები ბერძნულია,დიდი მედალიონებით წარწერები  ასომთავრულია.

შინა ნაწილში ამ დასაკეცი ხატისა თამარის ჯვარია, ჩასვენებული განგებ ჯვარის სახედ ჩაღრმავებულს უჯრაში, აქეთ-იქით ჯვარს იცვენ ანგელოზები სევადით გამოხატული და ქვემოთ წინამდგომნი არიან წარმოდგენილნი: დედა ღვთისა წარწერით ...და იოანე მახარობელი წარწერით;          წრეებითავისა ამთ და ანგელოზებს  შემკობილი აქვთ წერილი მარგალიტებით, მეორე პირზე შიგნით გამოხატული ყოფილა მაცხოვარი წელს-ზემოთ ანგელოზებითურთ, მაგრამ სურათები ეხლა სულ გაფუჭებულია და მარტო შარავანდედი მოჩანს.

თვით ჯვარი თამარისა 7X4 სანტ. შესდგება ძვირფასი ქვებისგან. ოთხი მოგრძო ზურმუხტისაგან, რომელნიც შედგენენ ჯვარის სახეს, ხუთი სარდიონისაგან, ამათში ერთი შუაშია და ოთხი ფრთებზე; ექვსი დიდრონი მსხლის მსგავსი მარგალიტისაგან, რომელთა შორის ოთხი ჯვრის კუთხეებშია,ორი ზემოთ; ესენი შარნირით უერთდებიან. საბმულის ლამაზ მძივს,შიგ ჯვარში როგორც ჩანს ,ჩატანებული უნდა იყოს  ნაწილი ძველი ჭეშმარიტისა , მეორე გვერდზე ჯვარისა სევადით ასომთავრული წარწერაა;
უქარგმოთ.
„ძელო ჭეშმარიტო, ძალო ჯვარისაო, შენითა წინძღომითა ყოველივე  შემწე და მფარველ ექმენ მეფესა და დედოფალსა თამარს“
შიგნით მაცხოვრისა ხატისა, რომელშიაც ჯვარია ჩასვენებული, ზემო ქვემო და მარცხენა აშიაზე  სევადიანი წარწერა არის, მაგრამ ძლიერ გაფუჭებული, ამიტომ სრულად არ იკითხება  სამწუხაროდ;
 „ქ ძელო ჭეშმარიტო, ძალო ჯუარისაო, შენითა წინაძღომითა ყოველადვე შემწე მეყავ“...
სისქეზე ხატს გარედან აწერია:
„ქ. ჰოი ხატო არსებისაო, უცვალებელო, მეოხ და მფარველ მექმენით აქა და საუკუნესა ერისთავთ ერისთავი დადიანი შერგირ და მეუღლე ჩემით დეოფალ დეოფალი ნათელით, ძითურთ ჩემი ცოტნეთურთ“ (ე. თაყაიშვილი, თხზულებანი, ტომი IV, გვ. 142-144).
თუ როგორი მნიშვნელოვანი სიწმინდე იყო ქართველთათვის მეფის გულსაკიდი ჯვარი, კარგად ჩანს ე. თაყაიშვილის შემდეგი სიტყვებიდან: „ზემო აღნიშნული მაცხოვრის ხატი, რომელშიაც ინახება თამარის ჯვარი, უნდა იყოს გაკეთებული შერგილ დადიანის თაოსნობით. ამ წარჩინებულს მეცამეტე საუკუნის მოღვაწეს კარგად ჰქონია გათვალისწინებული, თუ რა ძვირფას განძს წარმოადგენს ქართველთათვის თამარ მეფის ჯვარი და მიუღია ღონე მისი ჯეროვანად დაცვისათვის. ვინაითგან თამარ მეფის ჯვარს, ძელი ჭეშმარიტის ნაწილიანს, აუარებელი მოწიწებით მავედრებელი და მლოცველი ეყოლებოდა, ამიტომ  ხატი ხშირად უნდა გაეხსნათ მნახველთა და მლოცველთათვის. ამის გამო თვით ხატი დაზიანებულად არის მოღწეული ჩვენამდის. სამაგიეროდ საუცხოვოთ არის დაცული თვით ჯვარი და ამის მადლობელი უნდა ვიყვეთ შერგილ დადიანისა, რომელიც, როგორც მოვიხსენიეთ, დახატულია ხობის ეკლესიის კედელზე“.

1921 წელს საქართველოდან საფრანგეთში გატანილ იქნა 248 ყუთი და ერთი კალათა, რომლებშიც იდო მატერიალური კულტურის უმნიშვნელოვანესი ძეგლები. ხობის მონასტრის ნივთები - ერთი პატარა ყუთი ჯერ ახალსენაკში, ხოლო იქიდან ბათუმში წაუღიათ.
ე. თაყაიშვილის მოგონებებში არაერთგზისაა აღნიშნული, ხობის მონასტრიდან ნივთების გატანის შესახებ, რაც ამ ნივთების განსაკუთრებულ მნიშვნელობაზე მიუთითებს.
„კონსტანტინეპოლში მოვიტანეთ სულ, ბორჯომის ნივთებიანად, 236 ყუთი, ერთი დიდი კალათი და 12 ტომარა. მერმე გადავაწყვეთ ტომრის ნივთები ყუთებში და მარსელში მოვიტანეთ 248 ყუთი და ერთი კალათა, სულ 249. ამათში ქუთაისიდან წამოღებული იყო 175 ყუთი და 12 ტომარა, ბორჯომიდან ბათუმში ჩამოიტანეს 61 ყუთი, ხოლო ხობის მონასტრის ნივთები - ერთი პატარა ყუთი - იქვე ჩამოიტანეს ახალსენაკიდან“ (ე. თაყაიშვილი, რჩეული შრომები, ტომი I, 1968წ. გვ.403).
  1927 წელს მთავრობის სპეციალურმა კომისიამ ეს ჯვარი თავისი სასვენებლით ორ მილიონ ოქროს მანეთად შეაფასა.
საქართველოდან განძის გატანას და 1945 წელს მის დაბრუნებას ნაშრომი მიუძღვნა გივი ჟორდანიამ. გ. ჟორდანია თავის ნაშრომში აღნიშნავს, რომ ხობის მონასტრიდან წაღებულ პატარა ყუთში სხვა ძვირფას ნივთებთან ერთად იდო თამარ მეფის ჯვარი - „ მაგრამ მარტო ბორჯომისა და ლიკანის სასახლეების ქონება არ დამატებია თბილისიდან და ქუთაისიდან გატანილ განძეულობას. ბათუმშივე ჩაუტანიათ ერთი პატარა ყუთი, დატვირთული ხობის მონასტრის ნივთებით, რომელიც მანამდე ინახებოდა ახალსენაკის (დღევ. ცხაკაია) ხაზინაში. ხობის მონასტრის განძეულობას ძალიან დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან იქ იყო თამარ მეფის გულსაკიდი ჯვარი, თავისი ოქროს ორკარედი კიდობნითურთ“ (გ. ჟორდანია „დაბრუნებული საუნჯე“ 1983წ.).
1946 წელს თბილისში მოეწყო საფრანგეთიდან ჩამოტანილი საგანძურის გამოფენა, სადაც სხვა მრავალ უძვირფასეს ექსპონანტს შორის იყო თამარ მეფის ჯვარი.
„თამარ მეფის გულსაკიდი ჯვარი. ხობის მონასტრიდან გამოტანილი ბაჯაღლო ოქროს ჯვარი (6,7 X 4.1 სმ). შედგება ოთხი თლილი ზურმუხტისაგან, რომელთა კიდეებზე და ცენტრში ჩასმულია ხუთი მსხვილი ლალი; ჯვრის მკლავებს შორის დამაგრებულია ოთხი მსხლისებრი მსხვილი მარგალიტი; ორი ასეთივე მარგალიტი განლაგებულია აქეთ და იქით იმ სახსრისა, რომელიც აერთებს ჯვარს აჟურულ მძივთან. ჯვრის ზურგზე სევადითაა შესრულებული ასომთავრული წარწერა: „ძელო ჭეშმარიტო, ძალო ჯვარისაო, შენითა წინ[წარ]ძღომითა ყოვლადვე შემწე და მფარველ ექმენ მეფესა და დედოფალსა თამარსა“.
 იქვე ესვენა ოქროს ორკარედი კიდობანი (14 X 11სმ), შემკული ძვირფასი თვლებით (ფირუზი, საფირონი, ამეთვისტი), რომელშიც ჯვრის სახედ ჩაჭრილ ბუდეში ინახებოდა თამარის ჯვარი. ეს კიდობანი დაუმზადებიათ თამარ მეფის შეკვეთით“  ((გ. ჟორდანია „დაბრუნებული საუნჯე“ 1983წ.).
  გულსაკიდი სანაწილე ჯვარი მეფეთა მეფე თამარისა დაბრძანებულია საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში. (http://museum.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=216&info_id=12451&fbclid=IwAR0WrhYYGtEQb_w3tHghG00IRN_gfNGMS_mGb-eDjUtpH91hrYaJG-1EhGg).


18.04.2019

რეცენზია გოგიტა ჩიტაიას წიგნზე - „ხობის სიძველენი“


ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორის, ლერი ჯიბლაძის რეცენზია გოგიტა ჩიტაიას ნაშრომზე „ხობის სიძველენი“ (ხობის მუნიციპალიტეტის კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტები).

2017 წელს ხობის მუნიციპალიტეტის საკრებულოსა და მერიის ფინანსური მხარდაჭერით სტამბა "საარმა" გამოსცა გოგიტა ჩიტაიას მონოგრაფია "ხობის სიძველენი" (192 გვ., რედაქტორი ანზორ სიჭინავა, რეცენზენტები - ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორები ეპიფანე გვენეტაძე და რევაზ პაპუაშვილი). ნაშრომი შედგება წინათქმის, რვა თავისა, ინგლისურ და რუსულენოვანი რეზიუმებისაგან. წიგნს ერთვის დანართები, შენიშვნები, გამოყენებული წყაროები და ლიტერატურის სია. ნაშრომი როგორც კვლევითი, ასევე საცნობარო ხასიათისაა. გვინდა აღვნიშნოთ, რომ გოგიტა ჩიტაია ხობის რაიონის მკვიდრია და არაერთი წელია მუშაობს ხობის მერიის კულტურის სამსახურის მთავარ სპეციალისტად. პარალელურად ეწევა საქმიანობას ფოთისა და ხობის ეპარქიის სიწმინდეთა მოძიებისა და ძეგლთა დაცვის ცენტრში, სადაც უკავია დირექტორის თანამდეობა. ბუნებრივია, თავის სამსახურიდან გამომდინარე ზედმიწევნით კარგად ფლობს მონაცემებს ხობის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებზე. ამიტომ წინმდებარე ნაშრომის მომზადება ყველაზე უფრო მას ხელეწიფებოდა და ლოგიკურია, კარგადაც გაართვა თავი.
წინათქმაში აღნიშნულია, რომ ხობის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გამოვლენილია სხვადასხვა კატეგორიის კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები, რომელთაგან 16 - განეკუთვნება ეკლესიას, 31-ნაეკლესიარს, 21-ციხე -კოშკსა და სხვა ხასიათის ნაგებობებს. 207-კი არქეოლოგიური ობიექტია. მთლიანობაში დაფიქსირებული და აღრიცხულია პრეისტორიული და ისტორიული ხანის 275 ძეგლი. მოცემულია თითოეული მათგანის კოორდინატები სატელიტური ხელსაწყოთი (GPS), UTM-ის საკორდინაციო ბადის გამოყენებით. ავტორი მადლიერების გრძნობით იხსენიებს იმ სასულიერო პირებსა და მეცნიერებს, რომლებიც წიგნზე მუშაობის პროცესში გარკვეულ რჩევა-დარიგებებს აძლევდენ.
მონოგრაფიის I თავში განხილულია ხობის მონასტრის ისტორია, მისი ეტიმოლოგიური მნიშვნელობა, დეტალურადაა გადმოცემული ხობის მონასტრის არქიტექტორული კომპლექსის დახასიათება (ტაძარი, სამრეკლო, გალავანი, საკათალიკოსო-სასახლისა და სხვა ნაგებობათა ნაშთები). ავტორი ამ საკითხებზე მსჯელობისას წყაროებთან ერთად უხვად იყენებს ხალხურ თქმულებებს, გადმოცემებს, მოგვიანო პერიოდის ჩანაწერებს, პერიოდულ გამოცემებში არსებულ მონაცემებს, სხვადასხვა ავტორთა ცნობებს და სხვ. იგი აქვე ეხება არაერთი ავტორის მოსაზრებას ხობის მონასტრის ტაძარში მოხატული ფრესკების დათარიღებაზე და ყურადღებას ამახვილებს ამ მონასტერთან დაკავშირებულ ზოგიერთ საკითხზე.
ნაშრომში საუბარია 2008-2016 წწ ხობის მონასტრის ეზოში ეტაპობრივად მიმდინარე არქეოლოგიურ გათხრებსა და მის შედეგებზე, რომელმაც განსაკუთრებით ინტენსიური ხასიათი მიიიღო 2016 წელს, რა დროსაც სამუშაოები მიმდინარეობდა ხუთ უბანზე. არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მიღებული იქნა მნიშვნელოვანი შედეგები: გაირკვა, რომ ხობის მონასტრის ტერიტორიაზე ხელსაყრელი ადგილმდებარეობის გამო ცხოვრება იწყება გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ხანაში, ხობის თანამედროვე ტაძარი, გაცილებით დიდი ტაძარზე ყოფილა დაშენებული, ხობის მონასტერი წარმოადგენდა სამეგრელოს მთავართა_დადიანების საგვარეულო საძვლეს და ა.შ. ასევე არქეოლოგიური გათხრებით დადასტურდა, რომ ხობის მონასტრის ეზოში განვითარებული შუასაუკუნეების ხანაში და შესაძლოა უფროა ადრეც, უნდა არსებულიყო ციხე-ქალაქის ტიპის დასახლება, რომელიც როგორც გალავნის გარეთ, ისე შიდა მხარეს მოიცავდა საკმაოდ ვრცელ ტერიტორიას.
წიგნის I თავში საუბარია ხობის ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის ტაძარში არსებულ მარიამობა-მარაშანობის დღესასწაულზე, რა დროსაც ავტორი უხვად იყენებს XVII-XX ს-ის საწყისი პერიოდის სხვადასხა ხასიათის წყაროებს, პერიოდულ გამოცემებში არსებულ მონაცემებს. უძველესი პერიოდიდან მოყოლებული აქვე განხილულია ხობის მონასტრის ქრონიკები.
წიგნის მომდევნო II და III თავებში აღწერილია ხობის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებული ეკლესიები, ციხე-კოშკები და სხვა ნაგებობები. 
IV თავი ეხება ნაეკლესიარებს, რომლებიც საბჭოთა ხელისუფლების პირველ წლებში განადგურდა ანტირელიგიური კომპანიის დროს; მომდევნო V და VI თავები კი ეძღვნება ხობის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებულ საფლავის ქვებს (ძირითადად XIX და XX საუკუნის საწყისი პერიოდის), მუზეუმებსა და სახლ-მუზეუმებს.
პირადად ჩემთვის როგორც არქეოლოგისათვის განსაკუთრებით საყურადღებო გამოდგა მონოგრაფიის VII თავი, სადაც განხილულია ხობის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებული არქეოლოგიური ობიექტები. ავტორს თავმოყრილი აქვს პრეისტორიული და ისტორიული ხანის შემთხვევითი აღმოჩენილი არქეოლოგიური არტეფაქტები და ძეგლები, მოცემულია დახასიათება, კოორდინატები,რაც არქეოლოგიური სამუშაოების ჩატარების შემთხვევაში მათ იოლად მისაგნებს ხდის. უნდა აღინიშნოს, რომ გოგიტა ჩიტაიამ ამ მონაცემების შეგროვებისათვის საკმაოდ დიდი სამუშაოები ჩაატარა. თითქმის ყველა არქეოლოგიური ობიექტი მოიარა, გაგვაცო მათ შესახებ არსებული ადგილობრივი ტოპონიმები და ზედაპირულად შეაგროვა არქეოლოგიური მასალა. თუმცა ზოგიერთ შემთხვევაში მას რჩება ერთგვარი უკმარისობის გრძნობა, რადგან ბუნებრივი პირობებიდან გამომდინარე, მდინარეების რიონსა და ხობისწყალს შორის მოქცეულ ჭაობიან ტერიტორიაზე, განსაკუთრებით რთული გამოდგა არქეოლოგიური ობიექტების შესწავლა და სრულყოფილი სურათის გადმოცემა.
ავტორი არქეოლოგიური ობიექტების ჩამონათვალში ასახელებს სპეციალისტების ფართო წრისათვის ნაკლებად ცნობილ არაერთ საინტერესო პუნქტს, მათ შორის კოლხეთის ბარისათვის დამახასიათებელ ხელოვნურად გამართულ ბორცვ-ნამოსახლარებს, სადაც ზედაპირულად მოძიებული არტეფაქტების მიხედვით, წინასწარული მონაცემებით შესაძლებელი გახდა გვიანბრინჯაო-ადრერკინის, კლასიკურისა და უფრო მოგვიანო პერიოდების დადგენა. გამოვყოფდით ცალკეული არტეფაქტებისა და ზოგიერთი ძეგლების აღმოჩენების პუნქტებს: ბრინჯაოს სატევრები და ყუამილიანი ცულები ხობისწყლიდან.ყურადღებას იპყრობს ამ ნივთების წყალში აღმოჩენის ფაქტი; სოფ.ნოჯიხევი `ციცას გორას~ მიმდებარე ტერიტორია _ ძვ.წ. IV-III სს-ები; სოფ. ჭიხუს პლატო _ წინანტიკური ხანის მასალა და რომაული ხანის დანგრეული სამარხები; სოფ. გურიფული, მდ. ხობისწყლის მარჯვენა სანაპირო _ იმპორტული ბერძნული კერამიკის ცალკეული აღმოჩენები და ელინისტური ხანის ინვეტარიანი ქვევრსამარხი; `ოტორონჯე~; სოფ. პირველი მაისი, ჯახუთის ციხის მიმდებარე ტერიტორია _ კლასიკური ხანა; ხეთა ურთის მთის მიდამოები; ხეთა-წინაგოლა, კოლხური თეთრის გამოვლენის ფაქტები; სოფ.ხამისკური _ `მისარონფერდის ოხვამეს~ ბორცვი _ ძვ.წ. V-III არტეფაქტები;სოფ.დღვაბას `ტაბუჩას~ დიხა-გუძუბა _ ადრეანტიკური ხანის მასალა და ა.შ.
მონოგრაფია გამოცემულია საკმაოდ მაღალ პოლიგრაფიულ დონეზე. ავტორის დამსახურებად უნდა ჩაითვალოს ის, რომ დაწერილია გამართული ქართული ენითა და იკითხება კარგად. ნაშრომში უხვადაა ჩართული ილუსტრაციები ხობის მონასტერზე, აქ დაცულ ღვთისმშობლის კვართზე, ცალკეულ ფრესკებზე, საკურთხევლის კარნიზის ჩუქურთმებზე. მოცემულია სხვადასხვა ეტაპზე უძველესი ტაძრის განვითარების გეგმა, რაც არქეოლოგიური გათხრების მიხედვით გახდა შესაძლებელი. ილუსტრირებულია არქეოლოგიური გათხრების შედეგად გამოვლენილი ძველი სასახლის ნაშთებიც, ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ხატი. ნაშრომი ასევე გამდიდრებულია ეკლესიების, ციხეების, ხელოვნურად გამართული ბორცვ-ნამოსახლარის და ცალკეული არტეფაქტების ფერადი ფოტოებით.

დასასრულს აღვნიშნავთ, რომ გოგიტა ჩიტაიას ნაშრომი "ხობის სიძველენი" კარგი შენაძენია ქართული საისტორიო მეცნიერებისა და ამ საკითხებით დაინტერესებული მკითხველთათვის. ამ წიგნის გამოცემით ჩვენი ცოდნა ხობის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებული პრეისტორიული და ისტორიული ხანის კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების შესახებ უფრო სრულყოფილი გახდა. აშკარაა, რომ წინამდებარე ნაშრომი სამაგიდო წიგნად იქცევა სიძველეებზე მომუშავე სპეციალისტებისა და საქართველოს ისტორიით დაინტერესებულ პირთათვის.

წყარო: იბერია-კოლხეთი N14, 2018 წელი.

17.04.2019

ეთნოგრაფიული მასალა - XIX საუკუნის ხობი ნაწილი მეოთხე


 
 1935 წელს, აკადემიკოს ივანე ჯავახიშვილის ხელმძღვანელობით საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში (სოფელში), მათ შორის ხობის რაიონის სოფლებში შეიკრიბა ეთნოგრაფიული მასალა.

საცხოვრებელი ნაგებობები

მთხრობელი: შამშე გოგიას ძე ლატარია, 80 წლის, თორსადღვაბა

 ჯარგუალი (ჯარგვალი). ჯარგვალი შენდებოდა რგვალი ხეებისგან. ჭრიდნენ საშუალო სისქის მრგვალ ხეებს. ერთ მხარეს გააპრტყელებდნენ. ბოძის თავები ამოჭრილი იყო დედალ-მამლად. ამ თავების საშუალებით ეს ბოძები იფსკვნებოდა. ასე შენდებოდა ოთხი კედელი. ზევიდან უკეთდებოდა სახურავი ისე, როგორც ფაცხას და ოდას. შენობებს, აგებულს დოშაკი (მრგვალი) ხეებისაგან, ეძახდნენ ჯარგვალს.
დანაჩენი სადგომების შესახებ ლატარია გვიამბობს იმავეს, რაც მოვისმინეთ სენაკის რაიონში.

მთხრობელი: შამშე გუსარის ძე ირემია, 63 წლის, გურფული

ჯარგვალი. ირემია ამბობს, რომ ჯარგუალი მრგვალი ხეებისგან შეკრული სახლი არის, რომელიც იხურებოდა ისლით, ხაიათი, ან ლაქაშით. ლაქაში ისლისნაირი მცენარეა, მხოლოდ უფრო ფართო ფოთლები აქვს. ხაიას უფრო ვიწრო ფოთლები აქვს.
აგების ტექნიკასა და იარაღის შესახებ ირემია იმავეს ამბობს, რასაც წინა ხელოსნები, მხოლოდ ასახელებს იარაღს ტურაღურელს. ტურაღურელი წარმოადგენდა უზარმაზარ უროს, რომლითაც ხეს ფიცრებად ხსნიდნენ. ჩარჭობილი იყო ორი ბოძი. ამ ბოძებზე გადებული იყო მსხვილი ბოძი. რომელზედაც ეკიდა ტურაღურელი. გამოსწევდნენ ტურაღურელს და შემდეგ გაუშვებდნენ ხელს. ტურაღურელი ეხეთქებოდა ხეს, რომელიც იხსნებოდა.


სამეურნეო დანიშნულების ნაგებობები

მთხრობელი: მირონ გოჯას ძე კუტალია, 84 წლის, ლარჩვაზენი

ბოსელი. ოჩხოულე და ოკამეჩე (საძროხე და საკამეჩე). შენდებოდა ისე, როგორც ფაცხა. შენობა მოგრძო იყო. შიგ ვუკეთებდით ბაგას. გარედან კედლებს მივაფარებდით გვიმრას და წკულეტით დავამაგრებდით. შენობას, რომელიც აშენებული იყო კამეჩებისთვის, იატაკი უკეთდებოდა მრგვალი ხეებისგან. ასეთ იატაკში გადიოდა პატივი და ძირს იყრება. ოჩხოულეს კი ხის იატაკი არ ჰქონდა.
ნალია (ნანია). ოთხკუთხედად ჩავურჭობდით სარებს. გაუკეთებდით სარტყელს, გავდებდით კაკუტებს, ლარტყებს და გადავხურავდით ხაიათი. გადახურულში გავდებდით დანებს, დანებში გავუყრიდით ხის ტოტებს ლასტისნაირად. ამ ლასტზე ვაწყობდით ღომის თავთავს.

მთხრობელი: შამშე გიორგის ძე ლატარია, 80 წლის, თორსადღვაბა

ჯარგუალი. მრგვალი ხეებისგან აშენებულ შენობას ვეძახდით ჯარგუალს. ჩვენს ირგვლივ ტყე ბევრი იყო. როდესაც მოსჭრიდნენ ხეს, მას გათლიდნენ. ხეს ფიცრებად არ ამუშავებდნენ, რადგანაც ამას ბევრი დრო და მუშახელი სჭირდებოდა. ასე რომ საცხოვრებელი სახლები შენდებოდა მრგვალად გათლილი ხეებისგან, იშვიათ შემთხვევაში - ფიცრებისგან. საძირკვლისათვის ვიღებდით უფრო მაგარ ჯიშს: მუხას და ლანჭას. ოთხ ბოძს ოთხკუთხედად გადავფსკვნიდით. ეს იყო საძირკველი. შემდეგ საძირკველზე დავადებდით დამზადებულ მრგვალად გათლილ ხეებს. კუთხეებში ეს ხეები გადაფსკვნილი იყო: ერთი ბოძის თავი ამოჭრილი იყო და შიგ ჩადგმული მეორე ბოძის თავი. შენობას სჭირდებოდა კიდევ სარტყელი, ომპა, ციგი (ალბათ უნდა იყოს ციკი. ლ.ღ), კაკუტები, და თავი. მაშინ ისლით არ ვხურავდით, ვხურავდით ხაიათი და ჭოლით. ისლით დახურვა შემდეგ შემოიღეს.

მთხრობელი: შამშე გიორგის ძე ლატარია, 80 წლის, სოფელი თორსადღვაბა

ლორის კარავი. ვისაც ბევრი საქონელი ჰყავდა, ის ტყეში იშენებდა ლორის კარავს. ოთხკუთხედად ჩაარჭობდნენ მსხვილ ორთითა სარებს. ამ სარებზე გასდებდნენ დანებს. წინა და უკანა დანებზე ამართავდნენ ბოლოებიდან წყვილ დანას, რომლებიც წვერებით ერთმანეთს ხვდებოდნენ. ამაზე გადებული იყო მსხვილი ბოძი. ბოძს სიგრძეზე მიმაგრებული ჰქონდა კვეცით დანები. შემდეგ გადახურავდნენ ხაიათი, ზევიდან გარდიგარდმო დააწყობდნენ ჭოკებს. ეს ჭოკები დამაგრებული იყო კვეცით, რომ ქარს არ წაეღო. კედლები სულ მარტივად კეთდებოდა: იღებდნენ შუაზე გახეთქილ ხეებს და მიწყობილად ჩაარჭობდნენ მიწაში. თავებზე კვეცათი მიამაგრებდნენ დანებს. შემდეგ მიაწყობდნენ ჩალას. საქონლის პატრონი ზამთარ-ზაფხულ ცხოვრობდა ამ კარავში. საქონელს აძოვებდა ტყეში. კარავს პატრონი აშენებდა, ეხმარებოდნენ სხვა მეკარავეები. მუშაობის დროს ხმარობდნენ შემდეგ იარაღს: ბურჭულს (ცულს), ნაჯახს, კვაღას (პატარა ნაჯახს).

მთხრობელი: ალექსი ბურუკიას ძე ბუკია 81 წლის, სოფელი ხეთა

სკამი. მსხვილ მორს შუაზე გავხეთქავდით. ოთხ ადგილას ამოვტოხავდით და ამოტოხილში ჩავუმაგრებდით დამზადებულ ფეხებს. ეს იყო სკამი, რომელზეც დაეტეოდა 7-7 კაცი.
ხონჩა. ფეხიან ხონჩას ჩვენში ხმარობდნენ ქორწილში ან ტირილში. ხონჩა თითოეულ ოჯახს არ ჰქონდა. მთელ სოფელში იყო რამდენიმე ხონჩა და ვისაც დასჭირდებოდა, სარგებლობდა. ხონჩა წარმოადგენდა ოთხკუთხა ფიცარს, ისე ამოთლილს, რომ დაწყობილი საგნები არ გადმოცვენილიყო. ჰქონდა ოთხი ფეხი. ხონჩის ფიცარი მიმაგრებული იყო ორ გრძელ ჯოხზე ისე, რომ ორი მხრიდან რჩებოდა წვრილი სახელური. ქორწილის და ტირილის დროს ეზოში იმართებოდა გრძელი შეფა (გრძელი ფარდული). ფეხიან ხონჩით შეფაში შეჰქონდათ სასმელ-საჭმელი. ალაგ-ალაგ დგამდნენ ხონჩას და არიგებდნენ საჭმელს.
ტაბაკი, ტაბლე. ტაბაკი კეთდებოდა ცაცხვისა და თხმელასაგან. იყო ფართო და ვიწრო ტაბაკი. ფართო ტაბაკს კიდევ ეძახდნენ „სტოლ-ტაბაკს“. ჯერ აკეთებდნენ სამფეხა ტაბაკს, მერე კი შემოიღეს ოთხფეხა ტაბაკი. ტაბაკზე აწყობდნენ ღომს.

ანა ხუბუტია (ეთნოგრაფიული მასალის შემკრები)

  რაიონების დავლის დროს ჩუქურთმიან სახლს შევხვდი ხობში და სენაკში. ჩუქურთმიან სახლს შევხვდი ხობის მონასტერში. ეს სახლი ეკუთვნოდა ცოტნე დადიანს. ჩუქურთმიანია ჭერის სარტყელი. მისი სახე წარმოადგენს დაგრეხილ თოკს. ეს ჩუქურთმა გაუკეთებია მოხელეს, რომელიც ცხოვრობდა სოფელ ბიაში. ამავე სახლში კარების თავიც ჩუქურთმიანია. აქ ამოჭრილია ყვავილები. ჩუქურთმებს შევხვდი აგრეთვე ხობისა და მარტვილის მონასტრებში და სალხინოს სასახლეში.

მთხრობელი:  ალექსანდრე  გოჯას ძე  კუტალია, 77 წლის, სოფელი ლარჩვა

  ჩვენში მეგრული ჯიშის ფუტკარი იყო, ფუტკარი იყრიდა აპრილში და უნდა დაგვებინავებინა ქოფეში, ქოფეს ასე ვამზადებდით მოვჭრიდით ხეს, და დავხერხავდით ნაწილებად, თითო {ს{} ერთი ან ერთ-ნახევარი მეტრის სიგრძისა {დ} თითოეულ ნაწილს სიგრძეზე დავჭრიდით, ორივე ნაწილს ამოუღებდით გულს, ქოფესათვის მასალად ვიღებდით ცაცხვს ან თხემლას, რადგანაც რბილი ჯიშებია და გულის ამოღება უფრო ადვილია, ქოფეს ზევიდან ვახურავდით ქერქს, რომელსაც ვეძახდით ოფეჩს, ქერქს უფრო აკაციისას  ვიღებდით, რადგანაც მას ქერქი ადვილად ძვრება, ზამთვრისათვის ქოფეს ძროხის პატივით შევლესავდეთ, რომ სიცივე  არ შესულიყო, ასე შელესილი უნდა ყოფილიყო ნოემბრიდან  ოთხი თვე. შემდეგ გაზაფხულზე მოვწმენდდთ და  ჩავხედავდით რა მდგომარეობაში იყო, თუ თაფლი არ  ჰქონდა, მივცემდით შაქარს, დავასხამდით წყალს,   და ისევ დავახურავდით სახურავს  ივნისში ისევ ავხსნიდით ამოვიღებდით თაფლს. როდესაც ფუტკარი იბარტყებს, მაშინ მისვლა ქოფესთან შეუძლებელია. ქოფე როდესაც  ფუჭდება, ფუტკარი თვითონვე იწებებს. ფუტკარს თავისი მტერი ჰყავს; ფუტკარს ხანდახან უჩნდება  გემა.

მთხრობელი:  ალექსი ბერუას ძე ბუკია, 81 წლის, სოფელი წინაგოლა

    
წინასწარ ვამზადებდით სათეს ადგილს. ყველგან ტყე იყო. ტყეს მოჭრა უნდოდა. მოვჭრიდით ტყეს, მოვასუფთავებდით. ხეებს შეშად გამოვიტანდით, ფიჩხს იქვე დავწვამდით. ასეთ მიწას ახლად   გატეხილ  მიწას  ვეძახდით.                                          
  
გარშემო ეკლით შემოვღობავდით. შუაში თხრილს გავიყვანდით, რომ მიწა ამომშრალიყო. ამ თხრილში გამოჟონავდა წყალი და მიწა გაშრებოდა. ამის შემდეგ მოვიწვევდით ნადს, გავთოხნიდით და დავთესავდით სიმინდს. სიმინდს სამჯერ უნდა გათოხვნა.
   
შემდეგ შემოიღეს კავით ხვნა. მაგრამ ახლად მოტეხილი მიწის კავით ხვნა არ შეიძლებოდა. მოსახნავ მიწას მოვასუფთავებდით, ფიჩხს და სიმინდის ღეროს დავწვამდით და ნაცარს მოვაყრიდით. ამის შემდეგ ყანაში სიგრძეზე გაატარებდენ კავს, რამოდენიმე მანძილის დაშორებით კიდევ სიგრძეზე გაატარებდნენ კავს. ამ ორზოლს შუა მანძილს ვუწოდებდით ერთ წურუა მიწას. გადავზომავდით წურუას, მოვხნავდით და დავთესავდით. შემდეგ დავთესავდით და მოვხნავდით მეორე წურუას, მესამე წურუას და . . მერე თავიდან ბოლომდე ფარცხს გავატარებდით.
   ფარცხი წარმოადგენდა ოთხკუთხა ლასტს, რომელსაც ქვემოდან დამაგრებული ჰქონდა ფიჩხები. კავს ზოგჯერ თვითონ ვაკეთებდით. ავიღებდით მოკაუჭებულ მსხვილ ტოტს, გავთვლიდით, კაუჭზე წამოვაგებდით ქუსლს და ქუსლზე ვამაგრებდით ფოლადის დანას. ვთესავდით სიმინდს, ღომს, ჭვავს.  სიმინდი ჩვეულებრივი  ჯიშისა იყო.

წყარო: მასალები საქართველოს შინამრეწველობისა და ხელოსნობის ისტორიისათვის. ტომი I, 1976 წ. ტომი IV, 1987 წ.